Αργυρούπολη

Κάνιν, Κάν, Γκιουμούς-Χανέ, Κιμισχανά, Gümüşhane
Η Αργυρούπολη απετέλεσε την σημαντικότερη πόλη της ορεινής ενδοχώρας του Ευξείνου Πόντου. Υπήρξε σημαντική λόγω ουσιαστικά των μεταλλείων της, που της δώσαν και το όνομά της, τα οποία υπάγονταν κατ’ ευθείαν στο σουλτανικό θησαυροφυλάκιο. Εξ αιτίας της σημασίας της οι χριστιανοί της πόλης απολάμβαναν μια σειρά από θρησκευτικά και φορολογικά προνόμια, και για αυτόν τον λόγο εκεί συνέρρεαν χριστιανοί από όλη την Ανατολία. Στα τέλη του 19ου αιώνα λόγω της παρακμής των μεταλλείων της έχουμε μαζικά κύματα φυγής πληθυσμιακών ομάδων που κατοικούσαν στα γύρω χωρία και οικισμούς, και σχετίζονταν με τα μεταλλεία. Οι άνθρωποι αυτοί διακτινώθηκαν σε όλη την Μικρά Ασία και την Ρωσσία.

Η Αργυρούπολη είναι πόλη που βρίσκεται στην ενδοχώρα του Πόντου, νότια της Τραπεζούντας. Η αρχική ονομασία ήταν το Κάν, από τον ομώνυμο ποταμό. Ονομάστηκε Γκιουμουσχανέ/Αργυρούπολη το 1846 αρχικά από τον λόγιο διδάσκαλο Γεώργιο Κυριακίδη εξαιτίας των μεταλλείων αργύρου . Πριν την Ανταλλαγή των Πληθυσμών η Αργυρούπολη ήταν έδρα διοικητή (μουτεσαρίφη), με υποδιοικήσεις στο Ντορούλ, Χερίανα και Κελκίτ, ενώ υπαγόταν στη Νομαρχία Τραπεζούντας .
Η Αργυρούπολη υπήρξε η έδρα της μητρόπολης Χαλδίας, η οποία ως επισκοπή Κάνιος ή Χαλδίας και Χεριάνων προβιβάστηκε αρχικά σε αρχιεπισκοπή μεταξύ των ετών 1624-1654 και σε μητρόπολη τον Ιούλιο του 1767. Επί αρχιερατείας του τελευταίου μητροπολίτη, του Λαυρεντίου, προστέθηκε στον τίτλο και η Κερασούντα που αποσπάστηκε από την Μητρόπολη Τραπεζούντος και ονομάστηκε Μητρόπολη Χαλδίας, Χεριάνων και Κερασούντος . Το νέο τριώροφο κτήριο της Μητρόπολης χτίστηκε επί αρχιερατείας Γερβάσιου Σουμελίδη (1864-1896) και ολοκληρώθηκε το 1886 .
Τα μεταλλεία της περιοχής και η εξειδίκευση των Ελλήνων στην εξόρυξη δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για οικονομική ανάπτυξη. Μέσα από τα προνόμια που έχαιραν οι Έλληνες Αρχιμεταλουργοί και τον πλούτο που απέκτησαν κατάφεραν να ενισχύσουν σημαντικά την εκπαίδευση. Στην πόλη με τη συνδρομή του αρχιεπισκόπου Ιγνατίου του Φυτιάνου λειτουργούσε ήδη το φημισμένο Φροντιστήριο της Αργυρούπολης, σχολείο αρρένων που στην ακμή του αποτελούνταν από πλήρη αστική σχολή και τρεις γυμνασιακές τάξεις. Σημαντικό μέρος της περίφημης βιβλιοθήκης του Φροντιστηρίου μεταφέρθηκε στην Ελλάδα και φυλάσσεται στην Εύξεινο Λέσχη Ναούσας. Παράλληλα στην πόλη λειτουργούσε Παρθεναγωγείο (1873) που ήταν πεντατάξιο σχολείο θηλέων . Σημαντική ώθηση στην εκπαίδευση έδωσε και ο μητροπολίτης Γερβάσιος Σουμελίδης .
Την περίοδο της ακμής των μεταλλείων ο πληθυσμός της Αργυρούπολης ξεπερνούσε τις 5.000 οικογένειες, ενώ πριν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μειώθηκε στις 3.000 ψυχές, εκ των οποίων περίπου 1.600 ήταν Έλληνες και οι υπόλοιποι Τούρκοι και Αρμένιοι . Στην Αργυρούπολη διατηρούνταν πέντε ελληνικοί ναοί, του Αγίου Θεοδώρου, της Παναγίας, του Σταυρού, του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Ιωάννου του Βαπτιστού που αποτελούσε και μονή καλογραίων. Επιπλέον, σε απόσταση μιας ώρας υπήρχε στο Βάγκ αρμένικο ανδρώο μοναστήρι .
Οι Αργυροπολίτες με την προτροπή του Γεωργίου Κυριακίδη ίδρυσαν το 1865 στην Τραπεζούντα την «Αδελφότητα των Αργυροπολιτών», η οποία ενίσχυσε την εκπαίδευση στην Αργυρούπολη, ενώ παρόμοια αδελφότητα ιδρύθηκε με τον ίδιο σκοπό και στην Κωνσταντινούπολη. Άλλα δυο Σωματεία που λειτούργησαν όμως για βραχύ χρονικό διάστημα υπήρξαν ο σύλλογος Μεταλλεύς (1888) και ο φιλεκπαιδευτικός σύλλογος «Σωκράτης» (1892). Από το 1875 λειτουργούσε Φιλόπτωχος Αδελφότητα και από το 1908 δημιουργήθηκε και Φιλαρμονική. Το 1908 άλλωστε δημιουργήθηκε ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος «Κυριακίδης» προς τιμή του διδασκάλου Γεωργίου Παπαδόπουλου-Κυριακίδη, ο οποίος αναμόρφωσε τα εκπαιδευτικά πράγματα στην Χαλδία .
Στις 11 Ιουνίου του 1916 η πόλη καταλήφθηκε από τον προελαύνοντα ρωσικό στρατό, ο οποίος παρέμεινε μέχρι την 28η Ιανουαρίου του 1918 . Μεγάλο μέρος των εκκλησιαστικών κειμηλίων της Μητροπόλεως Χαλδίας και ενοριών της διασώζονται στο Μουσείο Μπενάκη.